उत्पादन घट टाळण्यासाठी पाण्याची पाळी आणि खत व्यवस्थापन कसे करावे; तज्ज्ञांनी दिले महत्त्वाचे मार्गदर्शन.
गव्हाच्या पेरणीची योग्य वेळ आणि उत्पादनावरील परिणाम
गव्हाच्या पेरणीची योग्य वेळ साधारणतः ३० नोव्हेंबरपर्यंत सांगितली जाते. मात्र, या तारखेनंतरही शेतकरी १५ डिसेंबरपर्यंत उशिरा पेरणी करू शकतात. ही उशिराची पेरणी म्हणून गणली जाते. तज्ज्ञांच्या मते, ३० नोव्हेंबरनंतर पेरणी केल्यास प्रत्येक पंधरवाड्याला उत्पादनात अडीच क्विंटलने घट येते. याचे मुख्य कारण म्हणजे गव्हाला थंडीचे दिवस कमी मिळतात. त्यामुळे, चांगले उत्पादन घेण्यासाठी १५ डिसेंबरनंतर शक्यतो गव्हाची पेरणी करणे टाळावे.
पेरणीची पद्धत आणि वाण निवड
उशिरा पेरणी करताना जमिनीत पुरेशी ओल असल्याची खात्री करावी. पेरणी शक्यतो उत्तर-दक्षिण दिशेने करावी, जेणेकरून पूर्वेकडून उगवलेला आणि पश्चिमेकडे मावळणारा सूर्यप्रकाश पिकाला जास्तीत जास्त मिळेल. गव्हाची पेरणी उथळ, म्हणजे पाच ते सहा सेंटीमीटर खोलीवर करावी, जेणेकरून उगवण चांगली होईल. उशिरा पेरणीसाठी (१५ डिसेंबरपर्यंत) दोन ओळीतील अंतर कमी करावे लागते, याचा अर्थ एकरी बियाण्याचे प्रमाण वाढवावे लागते. जिराईत गव्हाची पेरणी करताना दोन ओळीत २० सेंटीमीटर अंतर ठेवावे. ज्या शेतकऱ्यांकडे पाण्याची उपलब्धता कमी आहे, त्यांनी पंचवटी एनआयडीडब्ल्यू १५ हा गव्हाचा वाण पेरावा.
पाणी आणि खत व्यवस्थापनाचे तंत्र
गव्हाला पाण्याचे नियोजन करताना जमिनीच्या प्रकारानुसार दर १८ ते २१ दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. मध्यम ते भारी जमिनीमध्ये पीक तयार होण्यासाठी चार ते पाच पाण्याची गरज असते. पाण्याची उपलब्धता कमी असल्यास, पिकाच्या संवेदनशील अवस्था लक्षात घेऊन पाणी द्यावे. मुकुटमळे फुटण्याची अवस्था (१८ ते २१ दिवस), कांडी धरण्याची अवस्था (४० ते ४५ दिवस), फुलोरा आणि दाणे भरण्याची अवस्था (६० ते ८५ दिवस) या अवस्था अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. फक्त एकच पाणी उपलब्ध असल्यास ते ४० दिवसाला द्यावे. चार पाणी शक्य असल्यास २०, ४०, ६० आणि ८० दिवसाला पाणी द्यावे. खत व्यवस्थापनात, पेरणीनंतर बहुतांश शेतकरी एकाच महिन्यात युरियाची एक बॅग देतात; त्याऐवजी, युरिया दोन भागांत विभागून द्यावा. पहिला अर्धा हप्ता २० दिवसाला आणि राहिलेला अर्धा हप्ता ४० दिवसाला द्यावा. युरिया दोनदा विभागून दिल्यास उत्पादनात जवळपास २० टक्के वाढ होते.
बीज प्रक्रिया आणि कीड-रोग नियंत्रण
गव्हाला बीज प्रक्रिया करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. खोडाळी आणि पोंगेमर यांसारख्या किडींच्या नियंत्रणासाठी रिहांश या कीटकनाशकाची प्रक्रिया करावी. बुरशीजन्य रोग आणि सीडबॉन डिसीजेसच्या नियंत्रणासाठी झोरमेट हे बुरशीनाशक वापरावे. विशेष म्हणजे, लिओसन या वाढरोधकाची बीज प्रक्रिया केल्यास गव्हाची अतिरिक्त वाढ रोखली जाते, फुटव्यांची संख्या वाढते आणि गहू लोळत नाही. तणनाशकांमध्ये, रुंद पानांच्या तणांच्या नियंत्रणासाठी अलग्रीप हे तणनाशक साधारणतः २० ते २५ दिवसांच्या दरम्यान, पाणी दिल्यानंतर जमिनीत ओलावा असताना फवारावे. पोंगेमर आणि खोड आळीसाठी रेज या कीटकनाशकाचा फवारा करावा. तसेच, मर रोग (Wilt) आणि मुळकूज (Root rot) साठी योग्य बुरशीनाशकाचा फवारा किंवा ट्रायकोबस डीएक्सचा वापर करणे आवश्यक आहे.
